|
III
Auh niman ic in ya ichan moçehuito.
Auh in imoztlayoc
domingo, huel oc yohuatzinco
tlatlayohuatoc, ompa hualquiz in ichan
huallamelauh in Tlatilulco,
quimattihuitz in teoyotl
ihuan inic tepohualoz:
niman ye inic quittaz Teopixcatlatoani.
Auh ahço ya ipan matlactli hora
in oneçencahualoc
inic omocac misa,
ihuan otepohualoc,
in hualxin in ixquich maçehualli.
Auh in yehuatl Juan Diego
niman ic ya in itecpanchantzinco
in Tlatoani Obispo.
Auh in oaçito
ixquich itlapal oquichiuh inic quimottiliz;
auh huel ohuitica in ocçeppa quimottili.
Icxitlantzico motlanquaquetz,
choca, tlaocoya in ic quimononochilia,
in ic quimixpantilia
in ihiyotzin in itlahtoltzin
in Ilhuicac çihuapilli,
inic aço çanen neltocoz in inetitlaniz
in itlanequiliçtzin
çenquizca ichpochtli,
inic quimochihuililizque in iteocaltzin
in canin omotlatenehuili
in canin quimonequiltia.
Auh in Tlatoani Obispo
huel miac tlamantli inic quitlatlani,
quitlatemoli,
inic huel iyollo mahçiz,
campa in quimottili, quenamecatzintli.
Huel moch quipohuilili in Tlatoani Obispo.
Auh maçihui in huel moch quimomelahuilili
in yuhcatzintli, ihuan in ixquich oquittac,
oquimahuiço
inca huel yuh neçi
ca Yehuatzin iz çenquizca ychpochtzintli
in Itlaçomahuiçnantzin
in Totemaquixticatzin Totecuiyo Jesuchristo;
yeçe amo niman ic omonelchiuh.
Quito ca amo çan ica itlatol
itlaitlaniliz mochihuaz
moneltiliz in tlein quitlani,
Ca huel oc itla inezca monequi
inic huel neltocoz
in quenin huel Yehuatzin quimotitlanilia
in Ilhuicac çipuapilli.
Auh in oyuhquicac in Juan Diego
quimolhuili in Obispo:
"Tlacatlé, Tlatohuanié,
ma xicmottili catlehuatl yez
in inezca ticmitlanilia
ca niman niyaz
niquitlanililitiuh in Ilhuicac çihuapilli
onechhualmotitlanili."
Auh in oquittac in Obispo
ca huel monelchihua
ca niman atle ic meleltia, motzotzona,
niman ic quihua.
Auh in ye huitz,
niman ic quinmonahuatili
quezqui in ichantlaca,
in huel intech motlacanequi,
quihualtepotztocazque,
huel quipipiazque campa in yauh,
ihuan aquin conytta
connotza.
Tel iuh mochiuh.
Auh in Juan Diego niman ic huallamelauh,
quitocac in cuepohtli.
Auh in quihualtepotztocaya
oncan atlauhtli quiça
inahuac Tepeyacac,
quauhpantitlan
quipoloco,
manel oc nohuian tlatemoque
aoccan quittaque.
çan yuh hualmocuepque,
amo çaniyo in ic omoxixiuhtlatito,
noihuan ic oquimelelti
oquincualancacuiti.
Yuh quinonotzato in Tlatoani Obispo,
quitlahuellalilique inic amo quineltocaz,
quilhuique inic çan conmoçtlacahuilia,
çan quipipiqui in tlein quihualmolhuilia,
anoce çan oquitemic,
çan oquicochitleuh
in tlein quimolhuilia
in tlein quimitlanililia;
Auh huel yuh quimolhuique
intla ocçeppa hualaz,
mocuepaz,
oncan quitzitzquizque,
ihuan chicahuac quitlatzacuiltizque
inic aocmo çeppa iztlacatiz,
tequamanaz.
In imoztlayoc lunes
in icuac quihuicazquia in Juan Diego
in itla inezca inic neltocoz
aocmo ohualmocuep:
Ye ica in icuac açito in ichan,
çe itla, itoca Juan Bernardino,
oitechmotlali in cocoliztli,
huel tlanauhtoc.
Oc quitiçinochilito,
oc ipan tlato,
yeçe aocmo inman,
ye huel otlanauh:
Auh in ye yohuac,
quitlatlauhti in itla in oc yohuatzinco,
oc tlatlayohuatoc hualquiçaz,
quimonochiliquiuh in oncan Tlatilulco
çeme in teopixque
inic mohuicaz, quimoyolcuitilitiuh,
ihuan quimoçencahuilitiuh,
ye ica ca huel yuhca in iyollo
ca ye inman,
ca ye oncan inic miquiz
ca aoc mehuaz
aocmo patiz.
Auh in martes,
huel oc tlatlayohuatoc
in ompa hualquiz ichan in Juan Diego
in quimonochiliz teopixqui
in ompa Tlatilulco,
auh in ye açitihuitz inahuac tepetzintli
Tepeyacac in icxitlan
quiztica ohtli
tonatiuh icalaquiampa
, in oncan yeppa quiçani.
Quito:
"-Intla çan nicmelahua ohtli,
manen nechhualmottiliti iz çihuapilli,
ca yeppa nechmotzicalhuiz
inic nic huiquiliz tlanezcayotl
in teopixcatlatoani,
in yuh onechmonahuatili; ma oc techcahua in tonetequipachol,
ma oc nic nonochilitihuetzi in teopixqui
motolinia, in notlatzin
amo çan quimochialitoc".
Niman ic contlacolhui in tepetl;
itzallan ontlehcoc
yenepa çentlapal,
tonatiuh iquiçayampa quiçato,
inic içiuhca açitiuh Mexico
inic amo quimotçicalhuiz
in Ilhuicac çihuapilli,
in momatti ca in ompa in otlacolo
ca ahuel quimottiliz
in huel nohuiampa motztilitica.
Quittac quenin hualmotemohui
icpac in tepetzintli
ompa hualmotztilitoc
in ompa yeppa conmottiliani.
Conmonamiquilico
in inacaztlan tepetl,
conmotzacuililico,
quimolhuili:
"- Aux noxocoyouh,
¿campa in tiyauh?;
¿Campa in titztiuh? "
Auh in yehhuatl, ¿cuix achi ic mellelma?
¿Cuix noçe pinahuac?
¿cuix noçe ic miçahui, momauhti?
Ixpantzinco mopechtecac,
quimotlapalhui, quimolhuili:
"Nochpochtziné, Noxocoyohué,
çihuapillé, maximopaquiltitié,
¿quen otimixtonalti?
¿Cuix ticmohuelmachitia in motlaçonacayotzin,
Notecuiyoé, Nopiltzinçiné?
Nictequipachoz in mixtzin in moyollotzin:
ma xicmomachiltitzino, Nochpochtziné,
ca huellanauhtoc
çe momaçehualtzin notla,
Huey cocoliztli in itech omotlali;
ca yeppa ic momiquiliz.
Auh oc noniçiuhtiuh
in mochantzinco Mexico,
noconnonochilic çeme in itlaçohuan Totecuiyo
in toteopixcahua,
conmoyolcuitilitiuh,
ihuan conmoçencahuilitiuh,
ca nel ye inic otitlacatque
in ticchiaco
in tomiquiztequiuh.
Auh intla onoconneltilito,
ca niman nican ocçeppa nihualmocuepaz,
inic nonyaz
noconitquiz
in mihiyotzin in motlatoltzin,
Tlacaté Nochpochtziné.
Ma xinechmotlapopolhuili,
ma oc ixquich xinechmopaccaihiyohuilti
camo ic nimitznoquelhuia,
Noxocoyohué, Nopiltziné,
ca niman moztla niquiztihuetziquiuh."
Auh in oyuhquimocaquiti
itlatol in Juan Diego
quimonanquili in Icnohuaca
çenquizcaichpochtzintli:
"Ma xiccaqui,
ma huel yuh ye in moyollo,
noxocoyouh,
maca tle tlein mitzmauhti,
mitztequipacho,
macamo quen mochihua
in mix in moyollo
macamo xiquimacaçi in cocoliztli,
manoçe oc itla cocoliztli,
cococ teopouhqui.
¿Cuix amo nican nica
nimonantzin?
¿Cuix amo noçehuallotitlan,
necauhyotitlan in tica?
¿Cuix amo nehuatl in nimopaccayeliz?
¿Cuix amo nocuixanco
nomamalhuazco in tica?
¿Cuix oc itla in motech monequi?
Macamo oc itla mitztequipacho,
mitzamana,
macamo mitztequipacho,
in icocoliz motlatzin,
camo ic miquiz in axcan itechca;
ma huel yuh ye in moyollo ca ye opatic".
Auh ca niman
huel iquac patic in itlatzin
in yuh çantepan machiztic.
Auh in Juan Diego in oyuhquicac
in ihiyotzin in itlahtoltzin
in Ilhuicac çihuapilli,
huel çenca ic omoyollali,
huel ic pachiuh in iyollo.
Auh quimotlatlauhtili
inic ma ça ye quimotitlanili
inic quittatiuh in Tlatoani Obispo
in quitquiliz itla inezca, in ineltica,
inic quineltocaz.
Auh in Ilhuicac çihuapilli
niman ic quimonahuatili
inic ontlecoz in icpac tepetzintli,
in oncan canin yeppa conmottiliaya;
Quimolhuili:
"-Xitleco, noxocoyouh
in icpac in tepetzintli,
auh in canin otinechittac
ihuan onimitznanahuati;
Oncan tiquittaz
onoc nepapan xochitl,
xictetequi, xicnechico,
xicçentlali,
ninam xic-hualtemohui,
nican nixpan xic-hualhuica".
Auh in Juan Diego
niman ic quitlecahui in tepetzintli.
Auh in oaçito icpac,
çenca quimahuiço
in ixquich onoc, xotlatoc,
cuepontoc
in nepapan Caxtillan tlaçoxochitl,
in ayamo imochiuhyan,
ca nel huel iquac
in motlapaltilia iz çetl;
huel çenca ahuiaxtoc,
iuhqui in tlaçoepyollotli
inic yohualahuachyotoc;
Niman ic peuh in quitetequi,
huel moch quinechico,
quicuixanten.
Auh in oncan icpac tepetzintli,
ca niman atle xochitl in imochiuhyan,
ca texcalla,
netzolla, huihuitztla,
nopalla, mizquitla;
auh intla xiuhtotontin mochichihuani,
in iquac in ipan Metztli Diziembre,
ca moch quicua
quipopolohua iz çetl.
Auh ca niman ic hualtemoc,
quihualmotquilili in Ilhuicac çihuapilli
in nepapan xochitl oquitetequito,
auh in oyuhquimottili,
imaticatzinco conmocuili.
Niman ye ocçeppa
icuexanco quihualmotemili
quimolhuili:
"-Noxocoyouh,
inin nepapan xochitl yehuatl in tlaneltiliz
in nezcayotl in tic-huiquiliz in Obispo.
Nopampa tiquilhuiz
ma ic quitta in notlanequiliz
ihuan ic quineltiliz in notlanequiliz,
in noçializ.
Auh in tehuatl in tinotitlan
ca huel motech netlacaneconi;
Auh huel nimitztlacuauhnahuatia
çan huel içel ixpan Obispo
ticçohuaz in motilma,
ihuan ticnextiliz in tlein tic-huica:
Auh huel moch ticpohuiliz,
tiquilhuiz in quenin onimitznahuati
inic titlecoz in icpac tepetzintli
in tictetequitiuh xochitl,
ihuan in ixquich otiquittac,
otimahuiço,
inic huel ticyolloyehuaz
in Teopixcatlatoani
inic niman ipan tlatoz
inic mochihuaz,
moquetzaz in noteocal
oniquitlanili."
|
III
Y
luego él se fue a reposar a su casa.
Y ya el día siguiente,
domingo, todavía un poco de noche,
estaba oscuro,
de allá salió, de su casa,
vino derecho a Tlatelolco,
vino a aprender las cosas divinas
y a ser contado en la lista.
Luego ya verá al que gobierna a los sacerdotes.
Y tal vez a las diez
había terminado,
así ya había oído misa,
y fue contado en la lista,
y toda la gente se había ido.
Pero él, Juan Diego,
luego va al palacio,
su casa, del que gobierna, obispo.
Y cuando llegó,
puso todo su empeño en verlo,
y, con mucha dificultad,
otra vez lo vio.
Junto a sus pies se arrodilló.
Llora, se aflige, así le habla,
así le manifiesta
el reverenciado aliento, la reverenciada palabra,
de la noble señora celeste.
Acaso no será creído el mensaje,
la voluntad
de la que es en todo doncella,
que le hagan su casa divina
donde ella lo había dicho,
donde ella lo quería.
Más el que gobierna, obispo,
muchas cosas así le preguntó
e inquirió,
para de este modo enterarse
dónde la vio, cómo era.
Todo se lo refirió al que gobierna, obispo.
Pero, aunque todo se lo hizo manifiesto,
cómo era y todo lo que vio,
lo que admiró,
que en verdad así aparece
la que es ella la en todo doncella,
la admirable, reverenciada madre,
del que nos liberó, Señor Nuestro Jesucristo,
sin embargo, no luego se cumplió su deseo.
Dijo el obispo que no sólo por la palabra,
la petición de él, Juan Diego, se hará,
se cumplirá lo que pidió.
Todavía se necesitaba alguna señal
para que bien pudiera ser creído
cómo a él lo enviaba como mensajero
la noble señora celeste.
Y así que lo escuchó Juan Diego,
luego le dijo al obispo:
Señor, tú que gobiernas,
mira cuál será
la señal que tú pides,
que en verdad iré luego,
iré a pedírsela a la noble señora celeste,
la que a mí me envió.
Y como vio el obispo
que él tenía ello por verdad,
porque en nada dudaba, vacilaba,
luego lo hizo irse.
Y cuando ya se va,
en seguida manda el obispo
a algunas de las gentes de su casa,
en las que bien confía,
que lo vayan a seguir,
que vean bien hacia dónde va,
y a quién mira,
con quién habla.
Así se hizo.
Y Juan Diego en seguida se fue derecho,
siguió la calzada.
Pero los que iban tras él,
allí donde se abre la barranca,
junto al Tepeyácac,
en el puente de tablas,
vinieron a perderlo.
Aunque por todas partes lo buscaron,
en ninguna parte lo vieron.
Así vinieron a regresarse,
no sólo porque con esto mucho se cansaron,
sino también porque él los disgustó,
les causó enojo.
Así fueron a decírselo al que gobierna, obispo.
Le fueron a exponer que no le creyera,
le dijeron que sólo contaba mentiras,
sólo inventaba eso que venía a decirle,
o que sólo soñó,
sólo sacó del sueño,
eso que le decía,
eso que le pedía.
Y así le dijeron que,
si una vez más venía,
regresaba,
luego lo atraparían
y con fuerza lo apresarían,
para que ya no otra vez mintiera,
inquietara a la gente.
PARÉNTESIS
-En esta parte, otras
traducciones hablan de un diálogo más, en el que Juan Diego le dice a la
Virgen que el obispo le pidió una señal, y ella le pide que vuelva al día
siguiente para llevar la prueba: no considerada como Aparición Individual,
sino como parte de la Segunda Aparición.
En azul y entre corchetes va esta parte, tomada de la traducción comentada
del p. José Luis Guerrero Rosado:
[Entre tanto Juan Diego estaba
en presencia de la Santísima Virgen,
comunicándole la respuesta
que venía a traerle
de parte del sr. Obispo.
Y cuando se lo hubo notificado,
la Gran Señora y Reina le respondió:
Así está bien, Hijo mío el más amado,
mañana de nuevo vendrás aquí
para que lleves al Gran Sacerdote
la prueba que te pide.
Con eso en seguida te creerá,
y ya, a ese respecto,
para nada desconfiará de ti
ni de ti sospechará.
Y ten plena seguridad,
hijo mío predilecto,
que yo te pagaré tu cuidado,
tu servicio, tu cansancio,
que por amor a mí has prodigado.
¡Ánimo, mi muchachito!
que mañana aquí con sumo interés
habré de esperarte]
-Continúa la traducción de
León-Portilla-
El día siguiente, lunes,
cuando tenía que llevar Juan Diego
alguna señal para ser creído,
no vino a regresar.
Porque, cuando fue a acercarse a su casa,
a un tío suyo, de nombre Juan Bernardino,
se le puso la enfermedad,
ya estaba al cabo.
Aún fue a llamar al médico,
todavía se ocupó de él,
pero ya no era tiempo,
pues ya estaba al cabo.
Y cuando ya era de noche,
le rogó su tío que todavía de madrugada,
aún a oscuras, saliera,
fuera a llamar allá en Tlatelolco,
a alguno de los sacerdotes,
para que viniera a confesarlo
y a dejarlo preparado.
Porque eso ya estaba en su corazón,
que en verdad ya era tiempo,
que ya entonces moriría,
porque ya no se levantaría,
ya no sanaría.
Y el martes,
cuando todavía estaba muy oscuro,
entonces salió de su casa Juan Diego,
llamará al sacerdote
allá en Tlatelolco.
Y vino a acercarse al cerrito,
al pie del Tepeyácac,
donde sale el camino
hacia donde se pone sol,
por allá donde antes había salido.
Dijo:
Si sigo derecho el camino,
no sea que venga a verme la noble señora,
porque me detendrá como antes,
para que lleve la señal
al sacerdote que gobierna,
según me lo ordenó.
Que antes nos deje nuestra aflicción
que así llame yo al sacerdote
al que el pobre de mi tío
nada más está aguardando.
Luego rodeó el cerro,
por en medio subió y de allí,
por una parte,
vino a pasar hacia donde sale el sol.
Así, de prisa, iba a acercarse a México,
así no lo detendría
la noble señora celeste.
Piensa él que allí donde dio vuelta,
no podrá verlo
la que bien a todas partes ve.
Contempló él cómo vino a descender ella
de la cumbre del cerrito.
Desde allí lo había estado mirando,
desde allí donde antes lo vio.
Vino a encontrarse con él
a un costado del cerro,
vino a atajarlo,
le dijo:
Hijo mío el más pequeño,
¿a dónde vas,
a dónde te encaminas?
Pero él, ¿acaso un poco se perturbó?
¿O acaso tuvo vergüenza?
¿O tal vez se asustó, se espantó?
Ante ella se postró,
la saludó, le dijo:
Muchachita mía, hija mía la más pequeña,
noble señora, que estés contenta,
¿cómo te amaneció?
¿Sientes bien tu precioso cuerpecito,
señora mía, reverenciada hija mía?
Daré aflicción a tu rostro, a tu corazón.
Sabe, muchachita mía,
que está ya al cabo
un servidor tuyo, mi tío.
Grave enfermedad se le ha puesto,
porque en verdad por ella pronto morirá.
Y así pues me iré con prisa
a tu reverenciada casa de México,
llamaré a uno de los amados del Señor Nuestro,
a uno de nuestros sacerdotes,
que vaya a confesarlo
y a dejarlo preparado,
porque en verdad para esto nacimos,
hemos venido a esperar
el trabajo de nuestra muerte.
Pero si voy a hacer esto,
luego otra vez volveré acá.
Así iré,
llevaré
tu reverenciado aliento, tu reverenciada palabra,
señora, muchachita mía.
Perdóname,
todavía tenme paciencia,
porque no me burlo de ti,
hija mía, la más pequeña,
hijita mía, mañana mismo vendré de prisa.
Así que oyó
la palabra de Juan Diego
le respondió la compasiva,
del todo doncella:
Escucha,
que así esté en tu corazón,
hijo mío, el más pequeño,
nada es lo que te hace temer,
lo que te aflige.
Que no se perturbe
tu rostro, tu corazón,
no temas esta enfermedad
ni otra cualquier enfermedad,
que aflige, que agobia.
¿Acaso no estoy aquí,
yo que soy tu madrecita?
¿Acaso no estás bajo mi sombra,
y en resguardo?
¿Acaso no soy la razón de tu alegría?
¿No estás en mi regazo,
en donde yo te protejo?
¿Acaso todavía te hace falta algo?
Que ya no te aflija cosa alguna,
que no te inquiete,
que no te acongoje
la enfermedad de tu tío.
En verdad no morirá ahora por ella.
Esté en tu corazón que él ya sanó.
Y luego entonces se curó su tío,
como así luego se supo.
Y Juan Diego, al escuchar
el reverenciado aliento, la reverenciada palabra
de la noble señora celeste,
mucho se tranquilizó en su corazón,
su corazón se calmó.
Y le rogó entonces
que lo enviara como mensajero,
para que viera al que gobierna, obispo,
y le llevara su señal, su testimonio,
para que él le crea.
Y la noble señora celeste
luego le ordenó
que subiera a la cumbre del cerrito,
allí donde él la había visto antes.
Le dijo:
Sube, tú el más pequeño de mis hijos,
a la cumbre del cerrito
y allí donde tú me viste
y donde te di mi mandato,
allí verás
extendidas flores variadas.
Córtalas, júntalas,
ponlas todas juntas,
baja en seguida,
tráelas aquí delante de mí.
Y luego Juan Diego
subió al cerrito
y cuando llegó a su cumbre,
mucho se maravilló
de cuántas flores allí se extendían,
tenían abiertas sus corolas,
variadas flores preciosas, como las de Castilla,
no siendo aún su tiempo de darse.
Porque era entonces
cuando arreciaba el hielo.
Las flores eran muy olorosas,
eran como perlas preciosas,
henchidas del rocío de la noche.
En seguida comenzó a cortarlas,
todas las vino a juntar
en el hueco de su tilma.
Pero allá en la cumbre del cerrito
no se daban ningunas flores,
porque es pedregoso,
hay abrojos, plantas con espinas,
nopaleras, abundancia de mezquites.
Y si algunas hierbas pequeñas allá se dan,
entonces en el mes de diciembre
todo lo come,
lo echa a perder el hielo.
Y luego vino a bajar,
vino a traerle a la noble señora celeste
las variadas flores que había ido a cortar.
Y cuando ella las vio,
con sus reverenciadas manos las cogió.
Luego las puso de nuevo
en el hueco de la tilma de Juan Diego,
y le dijo:
Hijo mío, el más pequeño,
estas variadas flores son la prueba,
la señal que llevarás al obispo.
De parte mía le dirás
que con esto vea lo que es mi voluntad
y que con esto cumpla mi querer,
lo que es mi deseo.
Y tú, tú eres mi mensajero,
en ti está la confianza.
Y bien mucho te ordeno
que únicamente a solas, ante el obispo,
extiendas tu tilma
y le muestres lo que llevas.
y todo le referirás,
le dirás cómo te ordené
que subieras a la cumbre del cerrito,
fueras a cortar las flores
y todo lo que tú viste,
lo que tú admiraste.
Así tú convencerás en su corazón
al que es gobernante de los sacerdotes,
así luego él dispondrá
que se haga,
se levante mi casa divina,
la que le he pedido.
|